زنجیره تامین چیست؟
در تجارت، زنجیره تأمین(Supply chain ) سیستمی متشکل از سازمانها، افراد، فعالیتها، اطلاعات و منابعی است که در عرضه یک محصول یا خدمت به مصرفکننده دخیل هستند. فعالیتهای زنجیره تأمین شامل تبدیل منابع طبیعی، مواد اولیه و اجزای سازنده به یک محصول نهایی است که به مشتری نهایی تحویل داده میشود. در سیستمهای پیچیده زنجیره تأمین، محصولات استفاده شده ممکن است در هر نقطه ای که مقدار باقیمانده قابل بازیافت است، دوباره وارد زنجیره تأمین شوند. زنجیرههای تأمین زنجیرههای ارزش را بهم پیوند میدهند.
به نوعی زنجیره تامین، در انتقال یک کالا یا خدمات از عرضهکننده به مشتری نهایی درگیر است. یک زنجیره تأمین درواقع شبکهای پیچیده و پویا از عرضه و تقاضا است. تمام عوامل دخیل در طول زنجیره، از تأمین کننده نهاده گرفته تا کشاورز، واسطه، تاجر، فرآوری کننده، فروشنده عمده و خرده فروش به، دنبال سود هستند و لذا وجود و بروز تعارض منافع در زنجیره میتواند منجر به اختلال در سیستم شود.
برای بررسی تأثیر زنجیره تأمین در تنظیم بازار، یک مثال واقعی در کشور ما محصول گوجه فرنگی است که در برهههای زمانی اخیر با افزایش قیمت دلار، منفعت تاجر در صادرات گوجه فرنگی بوده و منفعت فرآوری کننده در عدم صادرات گوجه فرنگی خام! در نتیجه اگر تاجر گوجه فرنگی را به صورت خام صادر میکرد دسترسی فرآوری کننده به گوجه فرنگی سخت شده و قیمت نهایی محصول یعنی رب گوجه فرنگی به شدت افزایش پیدا میکرد.
از طرف دیگر طولانیتر شدن مسیر رسیدن محصول از تولید به مصرف میتواند قیمت نهایی را افزایش دهد. مثالهایی از این دست در زنجیره تأمین محصولات کشاورزی بسیار زیاد هستند که درمجموع منجر به ناکارآمدی این زنجیره شده و محصول نهایی در زمان نامناسب، با قیمت بالاتر و کیفیت پایینتر به دست مصرف کننده میرسد.
نقش زنجیره تأمینِ کارآمد در خلق زنجیره ارزش
زنجیره ارزش، بخشی از زنجیره تأمین است که با ایجاد ارزش افزوده در محصول انجام میشود. معمولاً واسطهها در ایران هیچ ارزشی به محصول اضافه نمیکنند، ولی باعث افزایش قیمت در محصول میشوند. ناکارآمدی نظام زنجیره تأمین باعث کوچکتر شدن زنجیره ارزشی میشود. یعنی لینکهایی که فاقد فرایند ایجاد ارزش در زنجیره هستند بیشتر از لینکهای ارزش افزا میشوند. نتیجهی این ناکارآمدی، کاهش سود عوامل مهم زنجیره و تجمع سود در بخش واسطه گری است که به نوبهی خود گرایش به سمت واسطه گری به جای تولید را افزایش میدهد.
علاوه بر زنجیره تأمین هر محصول در داخل کشور، زنجیرههای تأمین بین المللی نیز از نظر تعادل تجاری و امنیت غذایی دارای اهمیت هستند. تفاوت در اقتصاد، قانون گذاری، استانداردها و مقررات حاکم در هر حلقه زنجیره تعیین کنندهی چالشهای موجود در مدیریت زنجیره تأمین میباشند. کشورهای در حال توسعه همچون ایران، عمدتاً تأمین کنندهی مواد خام زنجیرههای تأمین بین المللی هستند و لذا ایجاد زنجیره تأمین میتواند تأثیر بزرگی در اقتصاد این کشورها داشته باشد.
این در حالی است که کشورهای توسعه یافته به دلیل فشار مصرف کنندگان، به دنبال پایداری و بهینه سازی زنجیرههای تأمین میباشند، لذا ایجاد زنجیرههای تأمین متناسب با اهداف ملی و سپس بهینه سازی این زنجیرهها میتوانند در توسعه کشاورزی کشور نقش اصلی را بازی کنند.
پایداری زنجیرههای تأمین در سه بعد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی قابل پیگیری است که برای رسیدن به آن ایجاد رابطه کارآمد بین اعضای زنجیره تأمین ضروری است.
شاخصه کارآمدی یک زنجیره را میزان رضایت مصرف کنندگان تعیین میکند که همین شاخصه باعث افزایش رقابت بین تأمین کنندگان شده و در نهایت دسترسی به محصول راحت، کیفیت بالا و قیمت مناسب حاصل خواهد شد.